y-blog-cymraeg

Dewi Sant a radicaliaeth Gristnogol

Fri, 03 Sep 2010 08:29:16 +0100

Cyngor Dewi Sant i Gristnogion Cymru oedd y dylent wneud y ‘pethau bychain’. Cyngor da? Oedd, siŵr o fod gan fod gwneud rhywbeth yn well na gwneud dim a bod gwneud llawer o bethau bach yn gallu arwain at newid mawr. Dyna gymhelliad Pethau Bychain hefyd, wrth iddynt annog cynifer ag sy’n bosibl i ddefnyddio’r iaith Gymraeg ar-lein.

Roedd Dewi, wrth gwrs, yn ffigwr hynod o radical yn ei ddydd - mynach yn byw bywyd cwbl asgetig a syml a’i unig nod oedd rhannu’r newydd da am y bywyd yn Iesu. Mae ei ddyddiadau yn cyd-fynd a’r cyfnod hwnnw mewn hanes pryd y ffurfiwyd Cymru fel cenedl ar wahân (canol y 6ed ganrif) ond serch hynny prin fod unrhyw dystiolaeth yn bodoli i’w osod fel ffigwr gwlediyddol genedlaetholgar. Erbyn y 10fed ganrif, fodd bynnag, roedd hynny wedi newid a cheir darlun ohonno yn y gerdd Armes Prydein Vawr fel arweinydd ei bobl fyddai’n trechu Lloegr: ‘A lluman glân Dewi a ddyrchafant’. Byth ers hynny daeth y mynach syml yn fwy o symbol gwleidyddol i Gymru na symbol Cristnogol ac o’i droi yn ffigwr wleidyddol, felly, fe ddad-radicaliwyd Dewi Sant mewn termau ffydd a chrefydd.

Ac onid dyna hanes y grefydd Gristnogol byth ers hynny? Daeth mudiadau radical Cristnogol yn sefydliadau gwan ac ufudd i’r drefn. Penllanw’r datblygiad torcalonnus hwn oedd ymateb yr enwadau ymneilltuol i’r Rhyfel Byd Cyntaf wrth iddynt hepgor eu heddychiaeth a dilyn drwm Lloyd George i’r gâd.

Mae’n amser darganfod radicaliaeth Gristnogol newydd yng Nghymru o’r newydd; un fydd yn herio pob sefydliad yn ein gwlad ac yn galw Cymru eto i ddilyn gwerthoedd pen-ucha’n-isa Iesu Grist.

Plaid Cymru a'r mesur iaith

Thu, 22 Jul 2010 16:56:46 +0100

Mae gwefan Cymdeithas yr Iaith yn sgrechian yn o uchel heddiw wrth i bwyllgor annibynnol o ACau alw am gryfhau’r mesur iaith sydd gerbron y Cynulliad ar hyn o bryd. Cewch ddarllen adroddiad y pwyllgor hwnnw yma. Mae’n glamp o ddogfen ac yn glamp o slap i’r Llywodraeth hefyd, siŵr o fod.

Fydd hyn yn troi’n ffrae arall rhwng Llafur a Phlaid Cymru ar fater yr iaith tybed? Ac os felly be fydd y canlyniad? Sbel yn ôl fe gofiwch i grŵp y Blaid ar Gyngor Caerdydd alw am i’r glymblaid yn y Bae ddod i ben oherwydd penderfyniad Carwyn Jones i beidio a symud ymlaen efo ysgol Gymraeg arall yn y ddinas. Yn ôl y sôn roedd mawrion y Blaid yn gandryll ynghylch penderfyniad y Gweinidog Cyntaf a chan fod Prif Weithredwraig y Blaid yn un o’r cynghorwyr hynny, gallwn fentro credu fod hynny’n wir. Ond doedd yr arweinwyr etholedig - er eu siom - ddim o’r farn fod penderfyniad ar un ysgol yn ddigon i danseilio’r Llywodraeth. Doeth iawn, siŵr o fod.

Ond onid ydi’r stêcs ychydig yn uwch y tro hwn? Nid un ysgol sydd yn y fantol wedi’r cwbl ond mesur allai rhoi statws cyfreithiol go iawn i’r hen iaith. Siawns nad ydyw mater fel hyn yn galw am weithredu tipyn cryfach?

Byddai gweld Plaid Cymru yn cilio oddi wrth alwadau pwyllgor trawsbleidiol am gryfhau’r mesur yn slap i nifer o’i chefnogwyr yn y gorllewin. Ac mae’r ffaith fod Tori ar y pwyllgor yn dueddol o roi halen yn y briw. Rhyfedd bobol. Rhyfedd iawn.

Os cawsoch chi flas ar ddarllen cliciwch ar y bar isod er mwyn rhannu'r blog ag eraill. Diolch.

Cristnogaeth 21

Mon, 19 Jul 2010 16:19:52 +0100

Daeth botwm newydd i wefan Cristnogaeth 21. Rydach chi’n siŵr o fod yn gwybod pwy a beth yw’r wefan honno a phwy y mae’n ei chynrychioli - y bobl ryddfrydol yma sy’n mynnu nad ydan ni’n gallu dweud dim pendant am ddim yn ein ffydd. Aeth fy nghyn fentor academaidd, Densil Morgan, i’r afael a hwy sbel yn ôl a’u cyhuddo o danseilio egwyddorion sylfaenol y ffydd. ‘Don’t hold back, Dens,’ meddai fi wrthyf fy hun wrth ei ddarllen. A wnaeth o ddim chwaith - er yn dipyn o syndod gan fod DDM yntau wedi teithio’n o sylweddol ers ei ddyddiau cynnar.

Ta waeth. Yn ôl at y botwm. Un newydd, o’r enw ‘defosiwn’. Ond prin fod y teitl hwnnw yn gwneud cyfiawnder a chynnwys cyntaf y dudalen, sef clamp o bregeth gan fy hen gyfaill dyddiau coleg, Owain Llŷr Evans. Pregeth ar yr Ysbryd Glân sydd ganddo a’r pwyslais yw na allwn ddweud fawr efo sicrwydd digyfaddawd am yr Ysbryd - yn union fel yr ysgrythur ei hun sy’n gorfod cymharu’r Ysbryd â phethau eraill fel gwynt a thân.

A chynnig dwy gymhariaeth newydd sbon y mae Owain inni a hynny o fyd gwyddoniaeth. Meistrolgar yn wir. Ewch i’w darllen drosoch eich hun a chewch fendith.

Os gwnaethoch chi fwynhau darllen, rhannwch gydag eraill drwy rhoi clic ar y bar isod. Diolch.

Hunaniaeth hyderus y Cymry?

Fri, 16 Jul 2010 14:39:26 +0100

Chlywais ddim am y dyn cyn darllen Blog Vaughn Roderick ddoe, ond mae’n debyg mai pennaeth Amgueddfa Cymru yw Michael Houlihan. Ond ar ei hôl hi ydw i eto gan fod Mr Houlihan yn ein gadael i fynd am Seland Newydd. Mae’n rhaid ein bod ni wedi pechu’r dyn yn o ddrwg iddo deithio mor bell i weld ein cefn ni!

Ta waeth, cyflwynodd ddadansoddiad diddorol o gyflwr y genedl yn ei araith ymadawol. Gwneud hyn yng nghyd-destun ymdrech y gwleidyddion i farchnata Cymru fel lle i ddod i fuddsoddi a dod ar wyliau ac ati a wna Houlihan a’i bwynt canolog ydyw fod hynny’n digwydd heb gyfeiriad at ddiwylliant unigryw Cymru. Yn wir, mae’n awgrymu nad ydym yn ddigon dewr i wneud hyn a’n bod yn rhy barod i wthio tirwedd y wlad yn hytrach na’i diwylliant. Meddai, ‘The dilemma now facing Wales is whether there is sufficient bravery and leadership to come out from behind the defences and to project this special and different culture of Wales to the world’.

Clamp o gyhuddiad, onide! Ond a ydyw’n gywir? Ni allaf brofi’r peth, ond rhyw dybio ydw i ei fod yn llygaid ei le. Nid oes gennym ddigon o hunanhyder yn ein hunaniaeth Cymraeg na Chymreig. Rydym yn ddigon parod i ymfalchïo yn ein diwylliant oddi fewn i furiau’r gaer - mewn steddfod a chymanfa - ond distaw iawn ydym wedi mentro y tu allan iddi. Ac y mae rhesymau dros hyn, wrth gwrs, sydd i’w wneud efo’n hanes fel pobl sydd wedi’n briwio dros flynyddoedd maith.

Mae hunaniaeth yn bwysig. Mae’n bwysig i’r unigolyn fel gŵyr pob seicolegydd, ond credaf ei fod yn bwysig i’r genedl hefyd. I mi ateb ysbrydol sydd i’r broblem ac y mae addewid Llyfr y Datguddiad am iachâd i’r cenhedloedd yn allweddol. Nid iachawdwriaeth i’r enaid unigol yw swm a sylwedd y ffydd Gristnogol - beth bynnag fyddai’r garfan eglwysig geidwadol am ei ddweud wrthym - ond adferiad y greadigaeth i gyd, gan gynnwys y cenhedloedd.

Ond er imi gredu mai ateb ysbrydol yw’r un allweddol, derbyniaf hefyd fod gan ein harweinyddion gwleidyddol hwythau rhywbeth pwysig i’w ddweud ar y mater hwn. Yma yng Nghymru, yr unig blaid a roddodd unrhyw fath o sylw i Gymru fel cenedl yw Plaid Cymru. A thros y blynyddoedd safodd yn ddigyfaddawd dros y genedl - a hynny heb lwyddiant etholiadol gwerth son amdano. Hynny yw, tan yn ddiweddar. Er mwyn sicrhau’r llwyddiant hwnnw tybed nad ydyw wedi sôn llai am ei gwerthoedd sylfaenol yn y maes ieithyddol a diwylliannol gan geisio ehangu ei hapêl etholiadol? Mae digon o bobl yn sicr yn rhannu’r farn honno.

Ac yn hyn o beth efallai bod y Blaid yn rhyw fath o faromedr enaid Cymru ac yn adlewyrchu ein diffyg hunanhyder cyffredinol. Oherwydd petai’r hunanhyder hwnnw yn ei le, bydda’r Blaid yn gwneud llawer mwy ohono.

Os gwnaethoch chi fwynhau darllen rhannwch ag eraill trwy glicio'r botwm isod. Diolch.

Y Tad David Morris, Merthyr

Thu, 15 Jul 2010 13:14:50 +0100

Treuliais bedair blynedd fel warden un o neuaddau preswyl Prifysgol Bangor a chefais y cyfle i ddysgu ychydig yn yr Ysgol Ddiwinyddol hefyd (honno sydd ar fin cau). Yn ystod y cyfnod byr hwnnw aeth tua 500 o oedolion ieuanc trwy fy nwylo a’m gobaith ar gychwyn y gwaith oedd y cawn ryw fath o ddylanwad arnynt.

Braf oedd darllen yr hanesyn hwn, felly, ar wefan y BBC. Daeth David Morris yn fyfyriwr diwinyddol ym Mangor pan oeddwn ar fy mlwyddyn gyntaf yn y gwaith. Roedd yn fwriad ganddo o’r cychwyn fynd i’r weinidogaeth lawn amser gyda’r Eglwys yng Nghymru, felly ni allaf gymryd dim credyd yn hyn o beth. Ond gwelais ynddo botensial fel arweinydd ei gyfoedion a llwyddais i’w berswadio i fod yn ‘fyfyriwr hŷn’ Neuadd Rathbone yn ystod ei ail flwyddyn yno. Ni’m siomwyd, canys yr oedd dawn arweinydd a bugail ganddo a gwnaeth ei waith yn rhagorol.

Cawsom ambell i sgwrs am ei gynlluniau gweinidogaethol ac o bosibl imi allu dylanwadu rhyw ychydig arno yn y cyfeiriad hwn hefyd - ar wahân i un peth, hynny yw. Uchel-eglwyswr rhonc yw David - yn wir mae mor Eingl-Gatholig ag y gellid bod o fewn ei enwad. Ni chafodd ei athro efengylaidd-garismatig, felly, ddim dylanwad o gwbl arno yn y maes arbennig hwn!

Dymuniadau gorau iddo wrth iddo gychwyn ar ei yrfa ym Merthyr. Nid oes amheuaeth nag y gwnaiff fugail da i’w bobl.

Keith Best

Wed, 14 Jul 2010 14:55:38 +0100

Mewn ymarferiad drama yn y Gadeirlan ym Mangor oeddwn i pan glywais i’r newydd am Keith Best. Ar y pryd roedd yn aelod seneddol Môn ac yn ffigwr poblogaidd ar yr ynys er gwaethaf y ffaith mai Tori ydoedd. Ond syrthio oddi wrth ras oedd ei hanes a chafodd ei garcharu am brynu mwy na’i siâr o siârs BT.

Bellach mae Best yn gweithio i elusennau dyngarol ac yn gwneud gwaith da - gwell gwaith na bod yn AS o bosibl. Mewn cyfweliad ar Radio Wales dywed ei fod yn dilyn gweithredoedd Iesu - er nad ydyw o bosibl yn derbyn rhai o athrawiaethau canolog y ffydd Gristnogol. Ydi ots am hynny? ‘Dilyn fi,’ oedd galwad Iesu wedi’r cwbl ac nid ‘Creda yn uniongrededd yr eglwys’. Bid a fo am hynny - ymddengys fod Best ar lwybr llawer mwy buddiol y dyddiau hyn.

Petai heb syrthio i’r fagl ariangar ni fyddai wedi gorfod ymddiswyddo o’i sedd a chan nad yw pobl Môn yn or-hoff o newid ASau efallai na fyddai wedi ei cholli mewn etholiad chwaith - yn sicr pan oedd y llanw Torïaid mor uchel yn 1987. A phetai hynny wedi digwydd efallai na fyddai gyrfa Dirprwy Brif Weinidog presennol Cymru ddim wedi cychwyn chwaith. Rhyfedd, bobl. Rhyfedd iawn.

'Bradwr!' - y dicter Cymreig.

Wed, 26 May 2010 16:31:37 +0100

Mae clamp o ffrae yn datblygu rhwng rhai o aelodau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a rhai o Gynghorwyr Plaid Cymru ar Gyngor Gwynedd. Cau ysgol leiaf y sir yw asgwrn y gynnen - ysgol pentref y Parc ger y Bala - gyda’r Gymdeithas yn dadlau y byddai cau yn gwneud cam â’r iaith yn y pentref, a’r Cyngor o’r farn y byddai adrefnu addysg yr ardal yn sicrhau ei dyfodol. Pwy sy’n gywir? Pwy a ŵyr! Ond tebyg yw i’r Cyngor baratoi adroddiad annibynnol yn awgrymu y byddai eu cynllun yn cael effaith cadarnhaol. Nid annisgwyl yng ngoleuni hynny gweld y cynghorwyr yn pleidleisio o blaid.

Ond yn ôl at y ffrae. Y cyhuddiad a daflwyd at gynghorwyr Plaid Cymru oedd eu bod yn ‘fradwyr’ am fwrw eu pleidlais dros gau’r ysgol. Ac mewn nifer o flogiadau mae cryn drin a thrafod wedi bod ynghylch y defnydd o’r gair ymfflamychol hwnnw. Cewch yr hanes gan Golwg ac yna mae’r Cynghorydd Dyfrig Jones - un a gyhuddwyd o fod yn fradwr - yn adrodd peth o’i brofiad ei hun. Mentrodd Guto Dafydd fynegi barn ar fater yr ysgol ond tebyg mai Blog Menai sydd yn cynnig y dadansoddiad cliriaf o’r ffrae oddi fewn i genedlaetholdeb. Am gadw fy sylwadau at y defnydd o’r gair ‘bradwr’ yr wyf fi.

Hen air a blas go annymunol iddo yw ‘brâd’. Nid oes amwysedd ynghylch ei ystyr ac yn sicr nid yw’n air ‘meddal’. Mae’n air hynod o gryf - ymhlith y geiriau cryfaf yn yr iaith Gymraeg o bosibl. Mae’n gyhuddiad nerthol a chlec go iawn y tu ôl iddo. Atgoffodd Blog Menai ni o’i ddefnydd yn ystod Streic Mawr y Penrhyn ar ddechrau’r ugeinfed ganrif pryd y chwerwodd cymuned gyfan gan ddigwyddiadau'r cyfnod cythryblus hwnnw. Ac roedd y cyhuddiad ‘bradwr’ yng nghanol y cwbl. Fel blogiwr Cristnogol ni allaf ond cofio mai dyna’r cyhuddiad yn erbyn Jwdas wrth iddo droi ei gefn ar Iesu a’i werthu am swm o arian.

O ystyried ei gryfder fel gair mae’n peri syndod, felly, iddo gael ei ddefnyddio gan un garfan o genedlaetholwyr Cymreig at garfan arall. Gallaf ddeall, wrth gwrs, fod anghytundeb yn codi ynghylch y penderfyniad i gau ysgol y Parc. Gesyd y Gymdeithas ei hun fel amddiffynnydd ysgolion bach, gwledig gan fynnu mai gwanhau sefyllfa’r Gymraeg a wna eu cau. Mae cynghorwyr y Blaid yn gweld dadleuon o’r ochr arall ac yn credu y bydd yr ad-drefnu o werth i’r gymuned letach yn ieithyddol. Maent hefyd yn gorfod rheoli cyngor mewn cyfnod hynod o anodd yn ariannol. O wneud y penderfyniad i gau yn y cyd-destun hwn ai teg eu galw’n fradwyr? Prin, meddwn i.

Felly os nad yw’n rhesymegol ei ddefnyddio, o ble y daeth y cymhelliad dros wneud cyhuddiad o’r fath? Tybed nad ymateb emosiynol oedd gweiddi ‘bradwr’ yn siambr y cyngor? Ymateb oedd yn adlewyrchu blynyddoedd hir o rwystredigaeth, siomedigaeth, a thristwch ynghylch y frwydr i gadw’r iaith yn fyw. Ac o bosibl fod elfen o chwerwder a dicter yma hefyd. I nifer heddiw, yr iaith Gymraeg yw’r unig ffactor sy’n creu hunaniaeth Gymreig iddynt. A hawdd deall pam. Ond o glymu iaith mor dynn wrth hunaniaeth mae lefel y rhwystredigaeth a’r dicter yn cynyddu pob tro y mae’r iaith dan fygythiad - neu hyd yn oed pan yr ymddengys ei bod dan fygythiad. A pheth anghysurus iawn yw gweld y dicter hwnnw yn dod i’r wyneb.

Nid drwg o beth yw bod Plaid Cymru yn atebol i’w chefnogwyr naturiol a does dim o’i le ar un rhan o’r mudiad cenedlaethol yn beirniadu rhan arall. Peth iach ydyw. Ac o bosibl, wrth i rymoedd y Cynulliad gynyddu ac i afael y Deyrnas Gyfunol arnom lacio ychydig mwy, y gellid gweld y mudiad yn ymrannu. Ond petai’r bwlch mwyaf posibl yn tyfu rhwng y naill ochr a’r llall does dim lle i ddicter ddod rhyngddynt ychwaith.

Yr Urdd, y ddiod gadarn, a'r oes aur gaplegar

Wed, 31 Mar 2010 11:01:12 +0100

Rhyw rygnu ymlaen o hyd y mae’r ddadl ynghylch gwerthu alcohol ar faes Eisteddfod yr Urdd. Mwynheais Taro 9 ar S4C echnos ac yn arbennig gyfraniad un person o gyfandir Ewrop drwy Skype. (Ai dyna’r tro cyntaf i hyn ddigwydd ar ein sianel?) Gwnaeth y gŵr hwnnw bwynt hynod ddilys trwy ddadlau fod angen gwarchod pob man ble mae plant yn ymgynnull sy’n ddi-alcohol ar hyn o bryd. Ar yr ochr arall dadleuodd yr Archdderwydd presennol - a’r cyn-weinidog Cristnogol - T James Jones fod gwerth mewn dysgu pobl ieuanc sut mae yfed yn gymedrol.

Nid bwriad y blogiad hwn, fodd bynnag, yw cyfrannu at y ddadl ei hun ond yn hytrach ychwanegu rhyw bwt ar yr is-ddadl sy’n datblygu rhwng Rhys Llwyd a Guto Dafydd yn eu blogiau hwy. Yno cewch weld sylwadau craff ynghylch rôl y ffydd Gristnogol yn y briwes a chyfeiriadau at Wynfford Ellis Owen a’i ymgyrch yn erbyn yr Urdd. Er na chafwyd yr ongl Gristnogol yn rhaglen Taro 9, dyna sy’n cymell WEO mae’n debyg. Yn fy mlogiad cynharach fy hun ar y mater ceisiais olrhain peth o hanes y mudiad dirwest yng Nghymru a chysylltiadau Cristnogol ac Ymneilltuol y mudiad hwnnw. Heddiw mi hoffwn dynnu gwers arall o hanes cysylltiad cymhleth dirwest a’r capel yng Nghymru.

Yn 1881 y pasiwyd deddf The Sunday Closing (Wales) Act gan lywodraeth y Rhyddfrydwr William Gladstone. Prin fod unrhyw amheuaeth nad pwysau Ymneilltuwyr Cymru ar y gwleidyddion oedd y tu ôl i’r fath ddeddf. Mae’n nodedig fel y ddeddf gyntaf i’w phasio yn y Senedd ers deddfau uno’r unfed ganrif ar bymtheg oedd yn berthnasol i Gymru yn unig. Da oedd hynny wrth gwrs ac roedd yn un nodwedd o’r deffroad cenedlaethol Cymreig yn y cyfnod. Ond ai da oedd bod y capeli yn gallu meistroli gwleidyddiaeth yn y fath fodd a gorfodi eu safonau eu hunain ar weddill y boblogaeth?

Gwyddom fod Ymneilltuaeth yn rym go iawn yn y tir yn y cyfnod hwnnw ond nid oedd yn fwyafrif ychwaith. Er mai dyma’r bloc mwyaf o Gristnogion Cymru nid oeddynt yn cynrychioli mwyafrif y boblogaeth gyfan. Ond roedd yn rym digon mawr i allu rhoi pwysau ar lywodraeth y dydd - a hynny yng nghanol oes aur yr Ymerodraeth Brydeinig, pryd yr oedd llywodraeth Prydain yn un o rymoedd mawr y byd - i allu mynnu fod barn y lleiafrif ar fater o agor tafarndai ar y Sul yn cael ei orfodi ar y mwyafrif. Mae’n anodd credu’r peth heddiw ond dyna ddigwyddodd! Nid peth da oedd hyn ac mae’n enghraifft wych o’r hyn a elwir yn Saesneg yn ‘Christendom’ - byd-cred – lle mae’r eglwys yn rym gwleidyddol ac yn gallu mynnu ei safbwynt a’i safonau.

Os ydych yn darllen fy mlog Saesneg yna byddwch wedi dilyn y gyfres ar ‘Post-Christendom’ (ôl fyd-cred?) lle rwyf yn blogian drwy gyfrol Stuart Murray dan yr un teitl. Dadl Murray yw bod yr eglwys ers dyddiau'r Ymerawdwr Cystennin yn y bedwaredd ganrif wedi cynghreirio efo’r ymerodraeth ac wedi dod yn rym go iawn yn y byd gorllewinol oherwydd hynny. Ond nid peth da oedd hyn i’r eglwys meddai Murray oherwydd cafodd ei neges radical ei llurgunio trwy fod yn rhy agos at rym gwleidyddol a fy nadl i yw mai dyma a ddigwyddodd yng Nghymru hefyd yn y 19 ganrif.

Tyfu’n raddol a wnaeth y cysylltiad rhwng yr enwadau Ymneilltuol a’r Blaid Ryddfrydol yng Nghymru yn y ganrif honno. Yn y dyddiau cynnar dyma oedd un o fudiadau rhyddid cymdeithasol pwysicaf Cymru a thrwyddi y daeth y rhyddfraint i bobl gyffredin. Ond mae lle cryf i ddadlau fod y cysylltiad wedi troi yn rhywbeth go afiach yn ddiweddarach. Enghraifft o hynny, yn fy marn i, yw’r gorfodi safonau a fu trwy ddeddf 1881. Byddai’n faes ymchwil gwych i rywun ganfod pa enghreifftiau eraill sy’n bodoli. Enghraifft o’r eglwys yn cael y llaw uchaf yw hyn, wrth gwrs, ac y mae digon o bobl fyddai’n dadlau i’r gwrthwyneb i mi mai peth da ydoedd. Ond y perygl o weld yr eglwys yn gwneud defnydd o’r grymoedd gwleidyddol yr oedd mewn cysylltiad â hwy yw bod y grymoedd hynny yn eu tro yn gwneud defnydd o’r eglwys. Ac onid dyna yn union a ddigwyddodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf pryd y perswadiodd David Lloyd George arweinwyr Ymneilltuol i recriwtio dynion ieuanc Cymru i ymuno a’r ‘rhyfel sanctaidd’? Cyn hynny roedd heddychiaeth yn rhan o gymeriad y capeli - ond cefnu ar yr egwyddor honno a wnaethant pan ddaeth Dewin Dwyfor i alw am gymorth.

Fel y ‘gydwybod ymneilltuol’ y cyfeiriwn ni at syniadau moesol Anghydffurfiaeth Cymru oes Victoria. Roedd datblygu cydwybod o’r fath yn iach iawn, wrth gwrs, ond wrth ei gorfodi hi ar bawb arall gwnaeth y tadau gam mawr â ni heddiw. Clustiau wedi eu cau sydd gan y Cymry heddiw i’n neges ac er bod llawer o resymau am hynny un ohonynt yn sicr yw’r traha a ddatblygodd yn y 19 ganrif. Yn hytrach na gwichian a chwyno am ein diffyg dylanwad heddiw gwell fyddai inni ddysgu sut i fyw ar y cyrion ac oddi yno rannu cariad Iesu efo’r byd.

Siapio eglwysi'r unfed ganrif ar hugain - 4

Wed, 17 Mar 2010 08:25:38 +0100

Trof heddiw at y bennod sydd fwyaf anodd i mi ei derbyn yng nghyfrol Viola a Barna, Pagan Christianity, sef yr un ar bregethu. Mae dau reswm am hyn: yn gyntaf, gellid gweld gwerth y bregeth i fywyd ysbrydol y crediniwr trwy gydol hanes yr eglwys. Nid ar chwarae bach mae diystyru gwaith mawr pobl fel Daniel Rowland a Christmas Evans i enwi ond dau gawr Cymraeg. Ac yn ail, rhaid imi gydnabod fod fy hunaniaeth i fy hun dros llawer blwyddyn wedi dibynnu llawer ar fy swydd fel pregethwr. Ac mae unrhywbeth sydd yn taro’r eilun arbennig hwn yn creu cryn anesmwythyd imi felly.

Ond mae Viola a Barna yn hynod feirniadol o’r bregeth fel y mae wedi datblygu ers yr ail ganrif OC ac yn neilltuol felly oddi fewn i’r traddodiad Protestannaidd. Eu prif honiad yw mai datblygu o wreiddiau paganaidd a wnaeth y bregeth fel ag yr adnabyddwn ni hi heddiw. Athrawon crwydrol yn y bumed ganrif CC oedd y soffyddion (Cysgeir bia’r cyfieithiad o ‘sophists’) a ddatblygodd ddull arbennig o rethreg. Ymysg eu techneg yr oedd apeliadau emosiynol, ymddangosiad corfforol, ac iaith fedrus i allu gwerthu eu syniadau. Dros amser daeth y math yma o areithio yn gelfyddyd ynddo’i hun ac yn fodd o ddiddori tyrfaoedd.

Erbyn yr ail ganrif OC, fodd bynnag, roedd rhai o’r areithwyr hyn yn cael eu troi at Gristnogaeth ac, yn ddigon naturiol, yn dod a’u dull llefaru cyhoeddus gyda hwy. Rhoddwyd llwyfan iddynt yn yr eglwysi wrth i’r pwyslais ar gyfraniad pob aelod raddol ddiflannu. Dyma’r cyfnod hefyd pryd y datblygodd hierarchaeth oddi fewn i’r eglwysi ac y cafwyd ‘arbenigwyr crefyddol’. O dipyn i beth daeth y pregethwr proffesiynol yn ffigwr amlwg oddi fewn i Gristnogaeth.

Trwy’r Diwygiad Protestannaidd adferwyd lle’r bregeth i ganol bywyd yr eglwysi wrth i Luther a Calfin wneud cyhoeddi’r gair yn ganolbwynt yr oedfa. Dan ddylanwad Calfin yn neilltuol datblygodd y Piwritaniaid (a roddodd enedigaeth i Anghydffurfiaeth Gymreig) y bregeth fel esboniad manwl ar adnod neu baragraff o’r ysgrythur. Yng nghyfnod y Diwygiad Methodistaidd daeth elfen llawer mwy emosiynnol i’r bregeth ac yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yng Nghymru daeth yn gyflwyniad dramatig yn nwylo Christmas Evans ac eraill.

Cyhuddiad Viola a Barna yw bod y bregeth yn amharu ar fywyd ysbrydol. Daeth yr eglwys yn ‘orsaf pregethu’ (preaching station) yn unig, ble mae’r pwyslais yn llwyr ar yr un dyn (gan amlaf) i arwain yr oedfa. Am nad oes lle i gyfraniad y gynulleidfa golyga ei bod yn annog goddefedd sydd yn ei dro yn arwain at ddiffyg twf ysbrydol. Mae’n di-sgilio’r aelod cyffredin gan greu dibyniaeth ar y gweinidog. A gwyddom yma yng Nghymru fod ambell i gapel yn dewis peidio cynnal oedfa ar y Sul os nad oes pregethwr ar gael.

Gwaith yr arweinydd, meddid, yw annog twf ysbrydol ym mhob aelod a hynny trwy eu dysgu sut i gyfrannu i fywyd y corff. ‘The church needs fewer pulpiteers and more spiritual facilitators,’ meddent (tud 100). Ac er y credaf y dylid cadw lle i’r bregeth draddodiadol o hyd ym mywyd eglwys, ni allaf ond cytuno a’r alwad hon.

Siapio eglwysi'r unfed ganrif ar hugain - 3

Wed, 10 Mar 2010 15:42:14 +0100

Mae cof da gen i am eistedd mewn sawl pulpud ar hyd y blynyddoedd yn darllen y daflen fechan a osodwyd yn ddestlus ar y ddarllenfa efo ‘trefn y gwasanaeth’ wedi ei deipio ar fy nghyfer i a phob pregethwr arall a arweiniai oedfa yno. Roedd y drefn yn ddigon tebyg bob amser, wrth gwrs, gan gynnwys pedwar emyn, darlleniad, gweddi, a phregeth. Pan oeddwn i'n blentyn ifanc byddwn yn ymuno a fy nhad mewn gwasanaeth eglwys Anglicanaidd - ac er bod y bregeth yn fyrrach, ychydig iawn o wahaniaeth oedd rhwng y drefn yno i’w gymharu â threfn y capel. Bellach rwy’n perthyn i’r mudiad carismatig ac, oes, mae peth gwahaniaeth, ond yr un elfennau sydd i’r oedfa yno hefyd a’r cwbl yn cael ei arwain o’r ffrynt gan un neu ddau tra bo’r gynulleidfa at ei gilydd yn oddefol yn eu seddi. Yn Pagan Christiaity mae Viola a Barna yn dadlau mai gwreiddiau paganaidd sydd i’r drefn hon.

Pwyslais Piwritanaidd a geir yn yr oedfa anghydffurfiol Gymraeg. Nid syndod hynny gan mai dyna wreiddiau ymneilltuaeth Cymru. Y tu ôl i’r patrwm Piwritanaidd mae dylanwad y Diwygiad Protestannaidd a gwaith John Calfin yn neilltuol. Protest fawr yn erbyn dysg a dull yr Eglwys Babyddol oedd y Diwygiad a bu’n fodd i newid llawer ar fywyd eglwys. Y ddau newid mawr cyn belled ag y mae trefn addoliad gyhoeddus mewn cwestiwn oedd dod â’r Beibl i’r canol (yn lle’r offeren) a phwysleisio offeiriadaeth yr holl saint (yn hytrach na dosbarth o offeiriaid proffesiynol), a da o beth oedd hynny, debyg iawn. Ond mewn gwirionedd ychydig iawn o newid a gafwyd yn nhrefn oedfa. Cymharer trefn oedfa'r Eglwys Babyddol efo trefn oedfa Luther neu Calfin a buan y sylweddolir na fu’r newid yn sylweddol o gwbl. Ac er cymaint y pwyslais ar offeiriadaeth yr holl saint un dyn a arweiniai oedfa’r Diwygwyr fel y Pabyddion.

Mae’r carismatiaid a’r Pentecostiaid yn rhannu’r gwreiddiau Protestannaidd efo’r anghydffurfwyr ond fod yna ddylanwad ychwanegol i’w haddoliad - sef bwrlwm emosiynol adfywiadau crefyddol y ddeunawfed ganrif. Y pwyslais mawr yn y cyfarfodydd hynny oedd ‘achub eneidiau’ ac mewn amser daeth hyn i fod yn brif os nad unig bwrpas oedfaon y ffrwd eglwysig a’i dilynai. Dewiswyd emynau a apeliai at yr emosiwn; pregethwyd yn unig er mwyn cael ymateb; ac o dan ddylanwad Charles Finney daeth yr arfer o alw pobl a ymatebai i lawr i du blaen y capel yn elfen gyson yr oedfaon. Daeth D.L.Moody a Billy Graham yn ymarferyddion celfydd o’r dechneg mewn cyfarfodydd mawr - ond ar hyd a lled y byd erbyn hyn mae eglwysi llai - efengylaidd a charismatig - wedi bathu’r dull fel rhan o’u patrwm hwythau. Wrth gwrs, ychwanegiad yw hyn at y drefn arferol a welir i’r oedfa.

Os mai patrwm addoliad y Diwygwyr sydd y tu cefn i drefn yr anghydffurfwyr a’r carismatiaid, felly, ac os mai prin fu’r newid yn y drefn honno i’w gymharu â threfn y Pabyddion, o ble y daeth hi yn wreiddiol? Dadl Viola a Barna ydyw mai gwreiddiau Iddewig a phaganaidd sydd iddi yn hytrach na bywyd yr eglwys fore yng nghyfnod y Testament Newydd. Cymysgedd o wasanaeth y Deml Iddewig a defodau dirgelwch y Groegiaid yw’r offeren a ddatblygwyd yn y chweched ganrif gan y Pab Gregor Fawr, gŵr hynod o ofergoelus a effeithiwyd gan gysyniadau paganaidd ei ddydd. Ef siapiodd y drefn a ni fu fawr o newid ynddi ers ei ddyddiau – nac oddi fewn i’r Eglwys Babyddol nac oddi allan.

A oes unrhyw beth o’i le efo’r drefn hon? Dyna’r cwestiwn pwysig siŵr o fod. A’r ateb yn glir gan Viola a Barna yw ‘oes’! Gwendid mwyaf y drefn yw ei bod yn atalfa ar unrhyw gyfraniad gan y gynulleidfa. Ar wahân i ganu ambell emyn (neu weddïo neu rannu gair o brofiad neu broffwydoliaeth yn fyr yn y traddodiad carismatig) goddefol yw rôl y gynulleidfa. Ac y mae bod yn oddefol yn atal twf ysbrydol. Yn ychwanegol at y gwendid hwn mae lle Duw fel arweinydd yr oedfa trwy’r Ysbryd Glân yn brin iawn. Gellid dadlau mai gwaith yr arweinydd yw gwneud lle i’r Ysbryd. Ond pwyslais y TN yw bod Duw am weithio trwy bob aelod yn ddiwahân.

Pa ddarlun sydd gennym yn y TN o oedfaon yr eglwys fore? Wel yn llythyr cyntaf Paul at y Corinthiaid, yng nghanol adran ar ddoniau’r Ysbryd, mae’r apostol yn cynnig darlun o sut y gallai oedfa o addoliad fod - ac y mae lle i bob aelod ddod a’i chyfraniad efo hi. Os credwn ni yn offeiriadaeth yr holl saint (a does dim yn y TN sydd yn awgrymu nad dyna ddylem ni gredu) yna dyma’r math o oedfa y dylem ei chael yn gyson.